ವೀಕೆಂಡ್ ವಿತ್ ಮೋಹನ್
ನೇಪಾಳ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬರುವುದು ಹಿಮಾಲಯದ ಭವ್ಯ ಪರ್ವತಗಳು, ಎವರೆಸ್ಟ್ ಶಿಖರ, ಹಿಮನದಿಗಳು, ಹಸಿರು ಕಣಿವೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು. ಆದರೆ ಇದೇ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ನೇಪಾಳವನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕೋಪಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ದೇಶಗಳಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಭೂಕಂಪ, ಭೂಕುಸಿತ, ಹಿಮಕುಸಿತ, ಹಿಮನದಿ ಸರೋವರಗಳ ಒಡೆತ, ಅತಿವೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಹಠಾತ್ ಪ್ರವಾಹಗಳು ನೇಪಾಳದ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಾಸ್ತವದ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಭೀಕರ ಪ್ರವಾಹ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭೂಕುಸಿತ-ಅವಶೇಷಗಳ ಹರಿವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಕೋಪವೇ? ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಹಿಮಾಲಯದ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೇ?
2026ರ ಆಗಸ್ಟ್ 26ರಂದು ರಾಸುವಾ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ಗಡಿಯ ಸಮೀಪದ ಭೋಟೆ ಕೋಶಿ-ಲ್ಹೆಂಡೆ ಖೋಲಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿ ದ ದುರಂತವು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಂಭೀರ ಗೊಳಿಸಿದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಮಳೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪ್ರವಾಹ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ನಂತರದ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಹಿಮನದಿ ಪ್ರದೇಶದ ಇಳಿಜಾರು ಕುಸಿತ, ಬಂಡೆ, ಹಿಮ, ಮಣ್ಣಿನ ಭಾರೀ ಹರಿವು ಮತ್ತು ನಂತರ ಉಂಟಾದ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿವೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಜಿಯಾಲಜಿಕ ಲ್ ಸರ್ವೇ ನಡೆಸಿದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ರೀತಿಯ ಕಸ (Debris) ಸುಮಾರು 100 ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಗಳಷ್ಟು ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದ್ದು, ಲ್ಹೆಂಡೆ ಖೋಲಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶೂಲಿ ನದಿಗಳ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: Mohan Vishwa Column: ‘ಗಣೇಶೋತ್ಸವ’ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಶಕ್ತಿ
ಒಂದು ಕಡೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ರಸ್ತೆ, ಸೇತುವೆ, ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನವಸತಿಗಳು, ಇವೆರಡೂ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದಾಗ ದುರಂತ ದ ಪ್ರಮಾಣ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ನೇಪಾಳದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೊದಲಿಗೆ ಅದರ ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಹಿಮಾಲಯ, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಇಳಿಜಾರು ಹೊಂದಿ ರುವ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪ್ರದೇಶ. ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವ ಹಿಮ ಮತ್ತು ಹಿಮನದಿಗಳ ನೀರು ಅನೇಕ ನದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಗಳ ಇಳಿಜಾರು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನೀರು ವೇಗವಾಗಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪ್ರದೇಶದ ನದಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಹರಿಯುವ ರೀತಿಯೇ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೇಲಿನಿಂದ ಬರುವ ನೀರಿಗೆ ಬಂಡೆಗಳು, ಮಣ್ಣು, ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಮದ ಅವಶೇಷಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರವಾಹವಾಗದೆ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹರಿವು ಕೇವಲ ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು, ಮರ, ವಾಹನಗಳು, ಸೇತುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೂ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕೆ ನೇಪಾಳದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪವೇ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ.
ಹಿಮಾಲಯವು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಯುವ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಯುರೇಷಿಯನ್ ಟೆಕ್ಟೋನಿಕ್ ಫಲಕಗಳ ನಿರಂತರ ಚಲನೆಯಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಇಂದಿಗೂ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಅನೇಕ ಪರ್ವತ ಇಳಿಜಾರುಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ, ಮಳೆ, ಭೂಕಂಪನ, ಹಿಮ ಕರಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಕೊರೆತ ಇವುಗಳು ಇಳಿಜಾರಿನ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಬಹುದು.
ಹೀಗಾಗಿ ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಅದು ಕೇವಲ ನೆರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಭೂಕುಸಿತ, ಬಂಡೆ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಒಂದು ಅಪಾಯ ಮತ್ತೊಂದು ಅಪಾಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವ ಈ ಸರಪಳಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಹಿಮಾಲಯದ ವಿಕೋಪಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮ ವೂ ಈ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಮಾಲಯದ ಹಿಮನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿದೆ. ಹಿಮನದಿ ಗಳು ಕುಗ್ಗುತ್ತಿರುವುದು, ಹಿಮದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ, ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶ ಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಮಳೆಯ ಪರ್ವತ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೂ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನೇ ಏಕೈಕ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದುರಂತಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ, ಪರ್ವತದ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಹಿಮನದಿ ಅಥವಾ ಬಂಡೆ ಕುಸಿತ, ನದಿಯ ಹರಿವಿನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಮಾನವ ನಿರ್ಮಾಣಗಳ ಸ್ಥಳ ಹಾಗೂ ವಿನ್ಯಾಸ, ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ನೇಪಾಳದ ಇತ್ತೀಚಿನ ದುರಂತವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಬಹುಕಾರಕ ವಿಕೋಪವೆಂದು ನೋಡಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ದುರಂತವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ, ಸೇತುವೆ, ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ, ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಸರಣ ಮಾರ್ಗ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಡಿ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವೇಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನೇಪಾಳದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯವಾದದ್ದು. ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಶಾಲೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಆದರೆ ಸಮಸ್ಯೆ ಏನೆಂದರೆ, ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ನದಿಯ ಕಣಿವೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ಇಳಿಜಾರುಗಳನ್ನೇ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನದಿ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆ ಒಂದೇ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕ್ಷೇತ್ರವು ನೇಪಾಳದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಹಿಮಾಲಯ ದಿಂದ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳಿಂದ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನೇಪಾಳಕ್ಕಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಗಡಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ಬಹುಪಾಲು ನದಿಗಳ ಸಮೀಪವೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಗಳು ನದಿ ಕಣಿವೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಇತ್ತೀಚಿನ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಲವು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿವೆ. ರಾಯಿಟರ್ಸ್ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನೂರಾರು ಜನರು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಯೋಜನೆ ಗಳು ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿದ್ದು, ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬುದಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವ ಮಟ್ಟದ ಅಪಾಯವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿನ್ಯಾಸ ಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು. ನೂರು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾದ ಪ್ರವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ ವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯೋಜನೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯವಾಗಬಹುದು.
ನೇಪಾಳದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವಿದೆ. ಟಿಬೆಟ್ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಸೇತುವೆಗಳು ವ್ಯಾಪಾರ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ.
ರಾಸುವಾ ಪ್ರದೇಶ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗಡಿ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವೂ ಪರ್ವತದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೇ ಬರುತ್ತದೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವೇಗ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸೇತುವೆ ಕೊಚ್ಚಿಹೋದರೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಗ್ರಾಮ ಮಾತ್ರ ಸಂಪರ್ಕ ಕಳೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳದ ದುರಂತ ನಮಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬಾರದು’ ಎಂಬುದು ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ, ಅಪಾಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗ. ಒಂದು ಯೋಜನೆ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೊದಲು ಅದರ ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕದೆ, ಅದು ಪ್ರವಾಹ, ಭೂಕುಸಿತ ಅಥವಾ ಹಿಮನದಿ ಸಂಬಂಧಿತ ದುರಂತ ಎದುರಿಸಿದಾಗ ಏನಾಗಬಹುದು ಎಂಬು ದನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಬೇಕು.
ಒಂದು ಸೇತುವೆ ಕುಸಿದರೆ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗವಿದೆಯೇ? ವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರವೇಶ ರಸ್ತೆ ಕೊಚ್ಚಿಹೋದರೆ ರಕ್ಷಣಾ ತಂಡಗಳು ಹೇಗೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ? ಭಾರೀ ಡೆಬ್ರಿಸ್ ಹರಿದು ಬಂದರೆ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಖಾಲಿ ಮಾಡಬೇಕು? ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸುವ ಹಂತದ ಉತ್ತರ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಡೆಯುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಗತಿ, ಇದು ನೇಪಾಳದ ಜಲಪ್ರಳಯದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠ.