ವೀಕೆಂಡ್ ವಿತ್ ಮೋಹನ್
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಛತ್ರಪತಿ ಸಂಭಾಜಿನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವೇರೂಲ್ ಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಎರಾ ಗುಹೆಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈವಿಧ್ಯದ ಅದ್ಭುತ ಸಂಕೇತವಾಗಿವೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಚರಣಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟದ ಬಸಾಲ್ಟ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಕೊರೆದು ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ಗುಹೆಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಲ್ಲ; ಭಾರತದ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿರುವ ಜೀವಂತ ಸ್ಮಾರಕಗಳಾಗಿವೆ.
ಎರಾದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 34 ಪ್ರಮುಖ ಗುಹೆಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ, ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಕೇಂದ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಎರಾದ ನಿರ್ಮಾಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ.5ನೇ ಅಥವಾ 6ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 10ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ನಡೆದಿದ್ದು, ಜೈನ ಗುಹೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವು ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.
‘ಎರಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಚೀನ ‘ಎಲಾಪುರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದ್ದುದರಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಯಾತ್ರಿಕರು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳ ಸಂಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದಿತ್ತು. ಇದೇ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಎರಾವನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.
ಎರಾದಲ್ಲಿ 34 ಪ್ರಮುಖ ಗುಹೆಗಳಿವೆ, ಗುಹೆ ಸಂಖ್ಯೆ 1ರಿಂದ 12 ರವರೆಗೆ ಬೌದ್ಧ ಗುಹೆಗಳು, 13ರಿಂದ 29 ರವರೆಗೆ ಹಿಂದೂ ಗುಹೆಗಳು ಮತ್ತು 30ರಿಂದ 34ರವರೆಗೆ ಜೈನ ಗುಹೆಗಳು. ಒಂದೇ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದು ಎರಾದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: Mohan Vishwa Column: 1947ರ ವಿಭಜನೆಯ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಅಧ್ಯಾಯ
ಇದರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 5ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಸುಮಾರು 12ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹಲವು ಹಂತಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಹುದು. ಎರಾದ ಆರಂಭಿಕ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಗುಹೆಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಲಾವಽಯನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 5ನೇ ಅಥವಾ 6ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 8ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಭಿಕ್ಷುಗಳ ವಾಸಕ್ಕೆ ಕೊಠಡಿಗಳು, ಸಭಾಂಗಣಗಳು, ಧ್ಯಾನಸ್ಥಳಗಳು ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬೋಧಿಸತ್ವಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಗುಹೆ ಸಂಖ್ಯೆ 10 ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ‘ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಗುಹೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲ್ಚಾವಣಿಯನ್ನು ಮರದ ಕಟ್ಟಡದಂತೆ ಕಾಣುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿರುವುದು ಇದರ ವಿಶೇಷತೆ. ಗುಹೆ 11 ಮತ್ತು 12 ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ಬಹು ಮಹಡಿ ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರಗಳಾಗಿವೆ.
ಎರಾದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ.7ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಹಿಂದೂ ಗುಹೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ವೇಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಗುಹೆ ಸಂಖ್ಯೆ 13ರಿಂದ 29ರವರೆಗೆ ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಪಾರ್ವತಿ, ಗಣೇಶ, ದುರ್ಗೆ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಹೆ 15ನ್ನು ‘ದಶಾವತಾರ ಗುಹೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಹೆ 21 ‘ರಾಮೇಶ್ವರ ಗುಹೆ’ಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಗುಹೆ 29 ‘ಧೂರ್ಮ ಲೇಣಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸ್ಮಾರಕವೆಂದರೆ ಗುಹೆ ಸಂಖ್ಯೆ 16ರ ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಟ್ಟಡಗಳಂತೆ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಏಕಶಿಲೆಯನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕೆತ್ತಿ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲಾಗಿದೆ. ಮಂಟಪ, ಗರ್ಭಗುಡಿ, ಆನೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಶಿಲೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ.
ಇಂತಹ ಬೃಹತ್ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳ ಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ರಾಜ ಮೊದಲನೇ ಕೃಷ್ಣರ ಆಳ್ವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೇ ಕೃಷ್ಣ, ಕ್ರಿ.ಶ. 757ರಿಂದ 783 ರವರೆಗೆ ಆಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದಂತಿದುರ್ಗ ಬಲಪಡಿಸಿದ್ದನು. ಮೊದಲನೇ ಕೃಷ್ಣರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು.
ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯವು ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿಯೂ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ದೇವಾಲಯದ ಕೆಲವು ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದುವರಿದಿರಬಹುದೆಂದು ಇತಿಹಾಸ ಕಾರರು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯದ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು ರಾವಣನು ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತ ವನ್ನು ಎತ್ತಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ದೃಶ್ಯ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ರಾವಣನ ಶಕ್ತಿ, ಶಿವನ ಭವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಜೊತೆಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಶಿಲ್ಪಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
ಎರಾದ ಜೈನ ಗುಹೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಹೆ ಸಂಖ್ಯೆ 30ರಿಂದ 34ರವರೆಗೆ ಇವೆ. ಇವುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 9ರಿಂದ 12ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಅವಽಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರು, ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಿಣಿಯರ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಗುಹೆ ಸಂಖ್ಯೆ 32ನ್ನು ‘ಇಂದ್ರ ಸಭೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸ್ತಂಭಗಳು, ಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಂ ಕರರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಜೈನ ಕಲೆಯ ಸೂಕ್ಷ ತೆ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಿಕ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
ಎರಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ದೊಡ್ಡ ಅದ್ಭುತವೆಂದರೆ ಅದರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಕ್ರಿ.ಶ. 6ರಿಂದ 10ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣ ಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಉಳಿ, ಸುತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು ಸರಳ ಉಪಕರಣಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ಅವರು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಸಾಲ್ಟ ಶಿಲೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ದರು.
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯದಂತಹ ಏಕಶಿಲಾ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಪ್ಪು ಕೂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಎರಾ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಗಣಿತ, ಅಳತೆ, ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿಲಾ ತಂತ್ರeನದ ಅದ್ಭುತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಎರಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂದೇಶವೆಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ. ಬೌದ್ಧ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ಶಾಂತ ಸ್ವರೂಪ, ಹಿಂದೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೌರಾಣಿಕ ಜಗತ್ತು ಹಾಗೂ ಜೈನ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಧ್ಯಾನಮಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಒಂದೇ ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಎರಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪಯಣವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 5-6ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಗುಹೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 7ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಗುಹೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭ ವಾಯಿತು. 8ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯದಂತಹ ಮಹಾನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.
ಕ್ರಿ.ಶ. 757- 783ರ ಮೊದಲನೇ ಕೃಷ್ಣರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಈ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಹಂತವಾಗಿದೆ. 9ನೇ- 12ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಜೈನ ಗುಹೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1983ರಲ್ಲಿ ಎರಾ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ತಾಣವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಎರಾ ಕೇವಲ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಲ್ಲ; ಅದು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸೃಜನ ಶೀಲತೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ, ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ eನದ ಜೀವಂತ ದಾಖಲೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಹೆಯೂ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪವೂ ಒಂದು ಪುರಾಣ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯವು ಮಾನವ ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮದ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಷ್ಟು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 5ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ಶಿಲ್ಪಲೋಕವು ಇಂದು ಕೂಡ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ. ಎರಾ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಗುಹೆಗಳ ಸಮೂಹವಲ್ಲ; ಅದು ಭಾರತದ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಸೃಜನಶೀಲತೆ, ನಂಬಿಕೆ, eನ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಮಹಾಕಾವ್ಯ.
ಬೌದ್ಧರ ಧ್ಯಾನ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದ ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯದ ಭವ್ಯತೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಶಾಂತ ಪ್ರತಿಮೆಗಳವರೆಗೆ ಸಾಗುವ ಎರಾ, ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬಹುಮುಖ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.