ವೀಕೆಂಡ್ ವಿತ್ ಮೋಹನ್
1909ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 30ರಂದು ಮುಂಬೈನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪಾರ್ಸಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಹೋಮಿ ಜಹಾಂಗೀರ್ ಭಾಭಾ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅಸಾಧಾರಣ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಖ್ಯಾತ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದು, ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಶಿಸ್ತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಗಣಿತ, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಮುಂದೆ ಅವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ನ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಇಂಜಿನಿಯ ರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ತೆರಳಿದರೂ, ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದದ್ದು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಸಕ್ತಿಯ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ಅವರು ವಿಶ್ವಮಟ್ಟದ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದರು. 1939ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಭಾಭಾ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ಗ ಮರಳಬಹುದಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡರು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಯುವಕರ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಅವಕಾಶಗಳ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಢ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ಆಲೋಚನೆ ಯಿಂದ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ವಿಜೇತ ಸರ್ ಸಿ.ವಿ. ರಾಮನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
1950ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಭಾಭಾ ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಥೋರಿಯಂ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು. ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಥೋರಿಯಂ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಭಾರತ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಅಣುಶಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅವರು ರೂಪಿಸಿದರು. ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಯುರೇನಿಯಂ, ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ - ಬ್ರೀಡರ್ ರಿಯಾಕ್ಟರ್ ಹಾಗೂ ಮೂರನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಥೋರಿಯಂ ಆಧಾರಿತ ಅಣುಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಎಂಬ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಯೋಜನೆ ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದ ಅಣು ನೀತಿಯ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಷ್ಟೊಂದು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ಕಂಡುಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ.
ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ 1956ರಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಸಂಶೋಧನಾ ಅಣು ರಿಯಾಕ್ಟರ್ ಅಪ್ಸರಾ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಿತು. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ, ದೇಶೀಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣತಿ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಭಾಭಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರು. ಭಾಭಾ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಅವರು ಕೇವಲ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಉತ್ತಮ ಕಲಾರಸಿಕ, ಸಂಗೀತ ಪ್ರೇಮಿ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಅಭಿಮಾನಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರು. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಲೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಲ್ಲ; ಎರಡೂ ಮಾನವನ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು. ಅವರ ಈ ವಿಶಾಲ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತ ಚಿಂತನೆಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ನೆರವಾಯಿತು.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: Mohan Vishwa Column: ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಶಾಶ್ವತ ಧ್ವನಿ ವಂದೇ ಮಾತರಂ
ಡಾ. ಹೋಮಿ ಜಹಾಂಗೀರ್ ಭಾಭಾ ಕಟ್ಟಿದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ರೂಪಿಸಿದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಸಿದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಂದು ಕೂಡ ಭಾರತದ ಪ್ರಗತಿಗೆ ದಿಕ್ಕು ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅವರ ಜೀವನದ ಮೊದಲಾರ್ಧವೇ ಒಬ್ಬ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಹೇಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾತೃನಾಗಿ ರೂಪಾಂತರ ಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅಪೂರ್ವ ಮಾದರಿ. ಆದರೆ ಅವರ, ಭಾರತವನ್ನು ಅಣುಶಕ್ತಿಯ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಕನಸಿನ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಅವರ ಅಕಾಲಿಕ ಮರಣ, ಅದರ ಸುತ್ತ ಬೆಳೆದ ಅನುಮಾನಗಳು, ಅಧಿಕೃತ ತನಿಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದಿಗೂ ಚರ್ಚೆಗೆ ಗ್ರಾಸವಾಗಿರುವ ಪಿತೂರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಚರ್ಚಿತ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ.
1964ರಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಅಣು ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆ ಕುರಿತು ಹೊಸ ಚರ್ಚೆಗಳು ಆರಂಭವಾದವು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾಭಾ ಅವರು ಭಾರತವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣವೂ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಮೂಲ ಒತ್ತಾಯ ಅಣುಶಕ್ತಿಯ ಶಾಂತಿಯುತ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಇತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರ ಈ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಭಾರತವು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರ ದಿನ 1966ರ ಜನವರಿ 24.
ಡಾ. ಭಾಭಾ ಅವರು ಜಿನೀವಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿದ್ದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಣುಶಕ್ತಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಭೆಗೆ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದ ವೇಳೆ ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಫ್ಲೈಟ್- 101 ಕಾಂಚನಜುಂಗಾ ವಿಮಾನ, - ಮತ್ತು ಇಟಲಿಯ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾಂಟ್ ಬ್ಲಾಂಕ್ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಪತನವಾಯಿತು. ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾ 117 ಮಂದಿ ಮೃತಪಟ್ಟರು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಭಾರತ ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಘಟನೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ತೀವ್ರ ಆಘಾತ ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಅಂದು ಅನೇಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಭಾರತವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವಿಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಭವಿಷ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಲ್ಪಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ, ಎಂದು ಕಂಬನಿ ಮಿಡಿದಿದ್ದರು.
ಅಪಘಾತದ ಕುರಿತು ನಡೆದ ಅಧಿಕೃತ ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾನವು ಮಾಂಟ್ ಬ್ಲಾಂಕ್ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಸಮೀಪ ತನ್ನ ನಿಖರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಈ ದುರಂತ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಮಾನದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ವಾಯು ಸಂಚಾರ ನಿಯಂತ್ರಣದ ನಡುವಿನ ಸಂವಹನದ ಗೊಂದಲ ಹಾಗೂ ಎತ್ತರದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿನ ದೋಷವೇ ಅಪಘಾತಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಎಂದು ತನಿಖಾ ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ. ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕೃತ ತನಿಖೆಗಳು ಯಾವುದೇ ಸ್ಫೋಟಕ, ವಿಧ್ವಂಸಕ ಕೃತ್ಯ ಅಥವಾ ಹತ್ಯೆಯ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿಲ್ಲ.
ಆದಾಗ್ಯೂ, ಭಾಭಾ ಅವರ ಮರಣದ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಅನುಮಾನಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಡತೊಡಗಿದವು. ಕೆಲವು ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ಮಾಜಿ ಗುಪ್ತಚರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಈ ಅಪಘಾತದ ಹಿಂದೆ ವಿದೇಶಿ ಗುಪ್ತಚರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೈವಾಡ ಇರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಿದರು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆರೋಪಗಳು ಕೇಳಿಬಂದವು. ಕೆಲವು ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಾಂಬ್ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು.
ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಅಮೆರಿಕ ಭಾರತವನ್ನು ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗುವು ದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಇಂತಹ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಊಹೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟವು. ಈ ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ತಂದದ್ದು ಅಮೆರಿಕದ ಮಾಜಿ ಗುಪ್ತಚರ ಅಧಿಕಾರಿ ಗ್ರೆಗರಿ ಡಗ್ಲಾಸ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ‘ಕಾನ್ವರ್ಸೇಷನ್ಸ್ ವಿದ್ ದಿ ಕ್ರೋ’ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಐಎ ಮಾಜಿ ಅಧಿಕಾರಿ ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ರೌಲೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಸಂಭಾಷಣೆ. ಆದರೆ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧಿತ ದಾಖಲೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ ತನಿಖೆ ಸಮರ್ಥಿಸಿಲ್ಲ.
ಭಾಭಾ ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಟ್ರಾಂಬೆ ಅಣು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಭಾಭಾ ಅಟಾಮಿಕ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಸೆಂಟರ್ (ಬಿಎಆರ್ಸಿ) ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಕೇವಲ ಸ್ಮಾರಕವಲ್ಲ; ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವವಾಗಿತ್ತು. ಇಂದು ಬಿಎಆರ್ಸಿ ಅಣು ವಿದ್ಯುತ್, ಅಣು ಇಂಧನ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಐಸೋಟೋಪ್ಗಳು, ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಆಹಾರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಕೃಷಿ ಸಂಶೋಧನೆ, ನೀರಿನ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಭಾಭಾ ಅವರ ಕನಸುಗಳು ಇನ್ನೂ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಇಂದು ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಅಣುಶಕ್ತಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಣು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು, ಸ್ವದೇಶಿ ರಿಯಾಕ್ಟರ್ಗಳು, ಥೋರಿಯಂ ಸಂಶೋಧನೆ, ಅಣು ಇಂಧನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಣು ಸಹಕಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಡಾ. ಹೋಮಿ ಜಹಾಂಗೀರ್ ಭಾಭಾ ಅವರು ಹಾಕಿದ ಅಡಿಪಾಯವಿದೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ರಾಷ್ಟ್ರದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ದಶಕಗಳ ಮುಂದೆಯೇ ಊಹಿಸಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಾಷ್ಟ್ರನಿರ್ಮಾತೃ.
ಡಾ. ಹೋಮಿ ಜಹಾಂಗೀರ್ ಭಾಭಾ ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪಾಠ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಭೆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ತಂದುಕೊಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ, ಆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪೀಳಿಗೆಗಳವರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಭಾಭಾ ಮರಣದ ಕುರಿತು ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿವಾದವಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ಅಣುಯುಗದ ಆರಂಭ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಅಡಿಪಾಯ, ಉನ್ನತ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಡಾ. ಹೋಮಿ ಜಹಾಂಗೀರ್ ಭಾಭಾ ಅವರ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.