ಸಾಕ್ಷ್ಯ, ಸತ್ಯದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮೊರಾರ್ಜಿ ಅವರನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಿದೆ

ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ

ಕೆ.ವಿ.ಚಂದ್ರಮೌಳಿ

ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಅದು ಕೇವಲ ಘಟನೆಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂವಹನದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಅವರ ಕುರಿತು ವಿಶ್ವವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಲೀನಾ ಜೋಶಿ ಅವರ ಲೇಖನವು ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿರುವುದು ಸಹಜ.

ಅವರ ಆಶಯ-ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿರುಚಬಾರದು, ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳ ಬಹುದಾದದ್ದು. ಆದರೆ, ಆ ಆಶಯವನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲು ಬಳಸಿರುವ ವಿಧಾನ ಗಳು, ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ನಿರೂಪಣಾ ಶೈಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿಖರತೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಡುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಸೀಮಿತ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ

ಲೇಖನದ ಆರಂಭದ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಕಂಡವರು ಬರೆದದ್ದೇ ನಿಜವಾದ ಇತಿಹಾಸ ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ನೇರ ಅನುಭವಗಳು ಹೆಚ್ಚು ನಂಬಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವು subjective evidence ಮಾತ್ರ-ಅಂದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನೆನಪು, ಭಾವನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿರುವ ಮಾಹಿತಿ.

ಒಂದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಯೂ ಇದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ India After Gandhi ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮಚಂದ್ರ ಗುಹ ಅವರು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ನೆನಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸದೇ, ಸರಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳು, ಸಂಸತ್ತಿನ ಚರ್ಚೆಗಳು, ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕಾ ವರದಿಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಪಾಠ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ನೆನಪುಗಳು (memoirs) ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಅನುಭವಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅನಿಸಿಕೆಗಳು ( primary impressions) ನೀಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯ (final truth ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ತಪ್ಪು.

ಇತಿಹಾಸವು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಬೇಕಾದರೆ, ಬಹುಮೂಲಗಳ ದೃಢೀಕರಣ (corrobo ration) ಮತ್ತು ದಾಖಲೆ ಆಧಾರಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರಬೇಕು. ಘಟನೆ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ ಆರ್.ಎನ್.ಕಾವ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಗಳ ಕಾರ್ಯಾಲಯದ ನಡುವಿನ ಘಟನೆಯ ಕುರಿತಾಗಿದೆ.

ದೌರ್ಜನ್ಯ ಯತ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದು, ಇವುಗಳಿಗೆ ದೃಢೀಕೃತ ಹಾಗೂ ಬಹುಮೂಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಅಗತ್ಯ. ಆದರೆ The Kaoboys of RAW ಮತ್ತು RAW A History of India's Covert Operations ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಘಟನೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ದಾಖಲೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಗಳ ಕಾರ್ಯಾಲಯವು ಕಠಿಣ ಭದ್ರತಾ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭೇಟಿದಾರರ ಪ್ರವೇಶ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

ಇಂತಹ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಯತ್ನ ನಡೆದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು, ತನಿಖಾ ವರದಿಗಳು ಅಥವಾ ಕನಿಷ್ಠ ಸ್ಮರಣಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಗಂಭೀರ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುವುದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣದ ಹೊಣೆ (burden of proof ) ತತ್ವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ. ಹೀಗಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ದೃಢೀಕೃತ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷ್ಯರಹಿತ ಕಥನಾತ್ಮಕ ವಿವರ (anecdotal narrative) ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡುವುದು ಸೂಕ್ತ.

ಅರ್ಧಸತ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆ

ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಆರ್.ಎನ್.ಕಾವ್ ವಿರುದ್ಧ ತನಿಖೆ ನಡೆದಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅವರು ನಿರ್ದೋಷಿ ಗಳೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಾಗಶಃ ಸತ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ. ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರ ದ ಮೂಲಭೂತ ನಿಯಮ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದೇ ಮೂಲದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರಬಾರದು ಹಾಗೂ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಗಳು ಪರಸ್ಪರ ದೃಢೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಕಾನೂನು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಯಾವುದೇ ತನಿಖಾ ನಿರ್ಣಯವು ಸಾಬೀತಿನ ಮಾನದಂಡ (standard of proof) ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (due process) ಮೂಲಕ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು. ತನಿಖಾ ವರದಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭ ದಲ್ಲಿ, ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕೃತ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ನ್ಯಾಯ ಸಮ್ಮತ ವಲ್ಲ.

ಜತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರ ತತ್ವ (principle of evidence) ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಘಟನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ವಿಶಾಲ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ, ಒಂದು ಘಟನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮಗ್ರ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಅತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ (overgeneralisation) ಎಂಬ ವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ದೋಷಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದಾ ಹರಣೆ.

1971ರ ಯುದ್ಧದ ಯಶಸ್ಸಿ ಬಗ್ಗೆ 1971ರ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ವಿಮೋಚನಾ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭ ದಲ್ಲಿ ಆರ್.ಎನ್.ಕಾವ್ ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಲೇಖಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ-ಇದು ಭಾಗಶಃ ಸತ್ಯ. ಆದರೆ ಈ ಯುದ್ಧದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ದರೆ, ಇದು ಬಹುಮಟ್ಟದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಆಗಿತ್ತು. ಸುಮಾರು 9 ರಿಂದ 10 ಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದು, ಕೇವಲ 13 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಅಂತ್ಯ ಗೊಂಡಿದ್ದು, ಹಾಗೂ ಸುಮಾರು 90000 ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಸೈನಿಕರು ಶರಣಾಗತಿ ಯಾಗಿರುವುದು (ಇದು ದ್ವಿತೀಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನಿಕ ಶರಣಾಗತಿ) ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಇದು ಕೇವಲ ಗುಪ್ತಚರ ಮಾಹಿತಿಯ ಫಲವಲ್ಲ; ಇದರ ಹಿಂದೆ ಸೈನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಸಂಯೋಜಿತ ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ, ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ 1971ರ ಇಂಡೋ-ಸೋವಿ ಯತ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ದೊರೆತ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಭದ್ರತೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ.

ಜತೆಗೆ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನೀತಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಇಂತಹ ಸಮೂಹ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕುವುದು ಸರಳೀಕರಣವಾದ (reductionism) ಆಗಿದ್ದು, ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ (collective responsibility) ಎಂಬ ಮೂಲಭೂತ ತತ್ವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ವೈಯಕ್ತಿಕ ಘಟನೆಗಳು: ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕ್ಲಬ್ ಘಟನೆಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವ್ಯಂಗ್ಯಾತ್ಮಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮುಂತಾದ ಅಂಶ ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ದೃಢೀಕೃತ ಮೂಲಗಳಿಲ್ಲದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನೀತಿ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ನಿರೂ ಪಣೆಗಳು ಓದುಗರಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ತಾರ್ಕಿಕ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಕಾನೂನು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ದಾಳಿ (ad hominem) ಎಂಬ ತಾರ್ಕಿಕ ದೋಷಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ-ಅಂದರೆ ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಬದಲು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸುವುದು. ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳೂ ಸಹ ತೀರ್ಪು ನೀಡುವಾಗ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಇಂತಹ ಅಂಶಗಳು ಲೇಖನದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವು ದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಮೇಲೂ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತವೆ.

ನಾಮಿನೇಟೆಡ್ ಪ್ರಧಾನಿಯಲ್ಲ

ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಅವರನ್ನು ನಾಮಿನೇಟೆಡ್ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವುದು ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಸಂಗತವಾಗಿದೆ. 1977ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವಂತೆ, ಜನತಾ ಪಕ್ಷವು ಸುಮಾರು 295 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಶೇ.41ರಷ್ಟು ಮತ ಪಡೆದಿತ್ತು. ಇದು ಬಲವಾದ ಜನಮತದ ಆಧಾರ. ಜಯಪ್ರಕಾಶ ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ಕೃಪಲಾನಿ ಅವರ ನೈತಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅಠಿಜ್ಚ್ಝಿಛಿ 75 ಪ್ರಕಾರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮತ ಹೊಂದಿದ ನಾಯಕರನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ನಾಮಿನೇಷನ್ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನಬದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಜನರ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ. ಹೀಗಾಗಿ, ನಾಮಿನೇಟೆಡ್ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗವು ಕೇವಲ ಪದದ ತಪ್ಪು ಬಳಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲ ತತ್ವಗಳನ್ನೇ ತಪ್ಪಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ನಿರೂಪಣೆ.

ಇಂದಿರಾ-ಮೊರಾರ್ಜಿ ಸಂಬಂಧ

ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಮತ್ತು ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ದ್ವೇಷ (mಛ್ಟಿoಟ್ಞZ ಜಿqZqs)ದಡಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, 1969ರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ವಿಭಜನೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ, ಹಾಗೂ ಯೋಜನಾ ನೀತಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈಮನಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಒಂದು ಕಡೆ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಕೇಂದ್ರಿಕೃತ ಆಡಳಿತದ ನೀತಿ-ಇವುಗಳು ನೀತಿ-ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಟ್ಟದ ಭಿನ್ನತೆಗಳು. ಕಾನೂನು-ರಾಜಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಸಂವಿಧಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಡಿ ನಡೆ ಯುವ ನೀತಿ ಘರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈಮನಸ್ಸು ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುವುದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೃತ್ಯಗಳ ತಪ್ಪು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ.

ನಿಶಾನ್-ಎ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್: ತಪ್ಪಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ

ಲೇಖನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ನಿಶಾನ್-ಎ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಗೌರವವನ್ನು, ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಅವರಿಗೆ ನೀಡಿರುವುದನ್ನು ಸಂಶಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ನೇಹ, ಶಾಂತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉತ್ತೇಜನ ಮತ್ತು ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ (Vienna Convention on Diplomatic Relations), ಇಂತಹ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವಗಳು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡು ವಿನ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಭಾಗವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಕರಿ ಸುವುದು ಸಾಧುವಲ್ಲ.

ಭಾವನೆ ವರ್ಸಸ್ ಸಾಕ್ಷ್ಯ

ಒಟ್ಟಾರೆ, ಈ ಲೇಖನವು ಶೈಲಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕಥನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಾನೂನು ಹಾಗೂ ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ಮಾನದಂಡಗಳ ಸಾಬೀತಿನ ಮಾನದಂಡ ( standard of proof) ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇತಿಹಾಸಾ ತ್ಮಕ ಆರೋಪಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಅಧಿನಿಯಮದ (Indian Evidence Act, 1872 ) ಮೂಲ ತತ್ವಗಳ ಪ್ರಕಾರ, relevance (ಸಂಬಂಧ ), admissibility (ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹತೆ), corroboration (ಪರಸ್ಪರ ದೃಢೀಕರಣ) ಎಂಬ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಆದರೆ ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಈ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಲೇಖನವು ಓದುಗರನ್ನು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಳಿಸಬಹು ದಾದರೂ, ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಿತ ಅರಿವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.