ವೀಕೆಂಡ್ ವಿತ್ ಮೋಹನ್
ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ನಾಗರಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1336ರಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕರಾಯರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ದೇವಾಲಯ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮಹಾಕೇಂದ್ರ ವಾಗಿತ್ತು.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳ ಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವು ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಕೇಂದ್ರ ಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಕಾಡೆಮಿಗಳು, ಅನ್ನದಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.
ಆಧುನಿಕ ಬ್ಯಾಂಕ್'ಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ದೇವಾ ಲಯಗಳು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದವು. ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ, ಕ್ರಿ.ಶ. ಒಂದನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 17ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ದೇವಾಲಯ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಶೇ.20ರಿಂದ 30ರವರೆಗೆ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ನೇರ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು. ಚೋಳರು, ಪಾಂಡ್ಯರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ಕಾಕತೀಯರು ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲ ಯಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ‘ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರ’ಗಳಾಗಿದ್ದವು.
ರಾಜರುಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಣ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು, ರೈತರು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಕಲಾವಿದರು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವಾಲಯಗಳ ಸುತ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿದ್ದವು.
ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಬೃಹದೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು, ದೇವಾಲಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ರಾಜರಾಜ ಚೋಳ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ದೇವಾಲಯ ಸಾವಿರಾರು ಎಕರೆ ಕೃಷಿಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನೂರಾರು ಅರ್ಚಕರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ನರ್ತಕಿಯರು, ಅಡುಗೆಗಾರರು, ಲೆಕ್ಕಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವಲುಗಾರರು ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ:Mohan Vishwa Column: ಯುದ್ಧದ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ದುಬೈ ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ !
ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ನಾಗರಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರಿ.ಶ.1336ರಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕರಾಯರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ದೇವಾಲಯ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮಹಾಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಂಪಿ ನಗರವು ಆ ಕಾಲದ ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಆದಾಯ ತರುತ್ತದೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯ ಯಾತ್ರೆಗಳು ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಂಪಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ, ವಿಠ್ಠಲನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.
ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಾದ ಡೊಮಿಂಗೋ ಪಾಯ್ಸ್, ಫರ್ನಾಂ ನೂನಿಸ್ ಮತ್ತು ನಿಕ್ಕೊಲೊ ಡಿ ಕಾಂಟಿ ಅವರ ಪ್ರವಾಸ ವರ್ಣನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಹಂಪಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದವು. ದೇವಾಲಯಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರ, ಮುತ್ತು, ಚಿನ್ನ, ಕುದುರೆ, ರೇಷ್ಮೆ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
‘ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯದ’ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಲಿನ ರಥ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಸ್ತಂಭಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲ; ಅವು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಾವಿರಾರು ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಎಂಜಿನಿಯರ್'ಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಹಂಪಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಹಂಪಿ ಬಜಾರ್’ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದವಿತ್ತು. ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಆಹಾರ, ವಸತಿ, ಸಾರಿಗೆ, ಹೂವು, ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು.
ಇದರಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಲಾಗು ತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಭೂಮಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ಕೃಷಿ ಆದಾಯವನ್ನು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಅನ್ನದಾನ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ತಿರುವನಂತಪುರದ ‘ಅನಂತ ಪದ್ಮನಾಭ ದೇವಾಲಯ’ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆ. 2011ರಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಗುಪ್ತ ಕೊಠಡಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವಾಗ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಚಿನ್ನ, ವಜ್ರ, ರತ್ನಾಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ನಾಣ್ಯಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದವು.
ಕೆಲವು ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಮೌಲ್ಯ ರೂ.1.5 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರುಪಾಯಿಗಳಿ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿರಬಹುದು. ಸೋಮನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಪರ್ಷಿಯನ್ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವಾ ಲಯದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದ್ದವು.
ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ದಾಳಿಕೋರ ‘ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಗಜ್ನಿ’ 1025ರಲ್ಲಿ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೋಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದ. ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ದಾಳಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದವು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ 11ನೇ ಶತಮಾನ ದಿಂದ 17ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಅನೇಕ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇವಾಲಯಗಳು ಅವರ ದಾಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾದವು.
ದಾಳಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. 1193ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ ಗಳು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ದಾಳಿಕೋರರ ದಾಳಿಗಳ ನಂತರ ನಾಶವಾದವು. 1296 ರಿಂದ 1316 ನಡುವೆ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಿಲ್ಜಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಗಳು ನಡೆದವು.
1565 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹಂಪಿ ನಗರ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಾಶಗೊಂಡವು. 1669ರಲ್ಲಿ ಔರಂಗಜೇಬ್, ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥ ಮತ್ತು ಮಥುರಾದ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಪರ್ಷಿಯನ್ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ.
1565ರ ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಹಂಪಿಯ ನಾಶವು ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಪ್ರಕಾರ, ಆ ಕಾಲದ ಹಂಪಿ ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯಗಳು, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳು ನಾಶವಾದ ಪರಿಣಾಮ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತ ಬಿತ್ತು. ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ದೋಚಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯ ವನ್ನು ಇಂದಿನ ಹಣದಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿದರೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಕೋಟಿ ರುಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಸಮನಾಗಿರ ಬಹುದು.
ನಿಖರ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದೇವಾಲಯಗಳು ಆ ಕಾಲದ ‘ಆರ್ಥಿಕ ಖಜಾನೆ’ಗಳಾಗಿದ್ದವು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ದಾಳಿಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯೂ ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು. ‘ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ’, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಆದಾಯದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿತು.
ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳ ತೆರಿಗೆಮುಕ್ತ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ ಲಾಯಿತು, ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೇಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಕುಗ್ಗಿದವು. 18ನೇ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ವಜ್ರಗಳು, ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು.
ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಕೊಹಿನೂರ್’ ವಜ್ರವೂ ಸಹ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈ ಸೇರಿತು. ಕೆಲ ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ, 1757ರಿಂದ 1947ರವರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೌಲ್ಯ ಇಂದಿನ ಹಣದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ಗಳಿಗೆ ಸಮನಾಗಿರ ಬಹುದು.
ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ ‘ಉತ್ಸಾ ಪಟ್ನಾಯಕ್’ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತ ದಿಂದ ಸುಮಾರು 45 ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೊರ ತೆಗೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಅಂದಾಜು ಇದೆ. ಈ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯ ಆಧಾರಿತ ಕೃಷಿ ಆದಾಯ, ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪತ್ತು ಕೂಡ ಸೇರಿದ್ದವು. ದೇವಾಲಯಗಳ ಭೂಮಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ನಾಶದಿಂದ ದೇವಾಲಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಶಕ್ತಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿತು.
ಇಂದಿಗೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು,‘ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ’ ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೀಮಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ರೂ.3000 ಕೋಟಿ ರಿಂದ ರೂ.4000 ಕೋಟಿ ವರೆಗೆ ಆದಾಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿರಡಿ ಸಾಯಿಬಾಬ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಜಮ್ಮುವಿನ ವೈಷ್ಣೋದೇವಿ ದೇವಾಲಯ, ಉತ್ತರಾ ಖಂಡದ ಕೇದಾರನಾಥ ದೇವಾಲಯ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಮ ಮಂದಿರ, ಶಬರಿಮಲೆ, ಅಸ್ಸಾಮಿನ ಕಾಮಾಕ್ಯ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಪುರಿಯ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯಗಳೂ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ರುಪಾಯಿ ಮೌಲ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.
ಭಾರತದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಉದ್ಯಮದ ಮೌಲ್ಯವು ಇಂದಿಗೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಕೋಟಿ ರುಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿದೆ, ಕೋಟ್ಯಂತರ ಭಕ್ತರು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಹೋಟೆಲ್, ಸಾರಿಗೆ, ಹೂವಿನ ವ್ಯಾಪಾರ, ಆಹಾರ, ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಇತಿಹಾಸದ ದೊಡ್ಡ ಸತ್ಯ ಏನೆಂದರೆ, ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಕೃಷಿ, ಶಿಕ್ಷಣ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಅನ್ನದಾನ, ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯ ಮೂಲಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿವೆ.