ಡಾ.ಶಾಲಿನಿ ರಜನೀಶ್
ಸರಕಾರದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ನಾಡಹಬ್ಬವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಪರಂಪರೆ ಇದೆ. ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಉತ್ಸವವಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜವಂಶಗಳ ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಗಳು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾನವಮಿ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ರಾಜಪರಂಪರೆಗಳ ಸಮ್ಮಿಲನದಿಂದ ಇದು ಕ್ರಮೇಣ ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾನವಮಿ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಕಾಲ, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ, ಮೈಸೂರು ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದು, ರಾಜದರ್ಬಾರ್, ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ನಾಡಹಬ್ಬದ ರೂಪದವರೆಗೆ ಹಲವು ಹಂತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಅರಸರ ವೈಭವಯುತ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ, ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಸರಾ
ದುರ್ಗಾ, ಮಹಿಷಮರ್ದಿನಿಯ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಗುಪ್ತರ, ಕದಂಬರ, ಚಾಲುಕ್ಯರ, ಗಂಗರ, ಪಲ್ಲವರ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ, ಚೋಳ, ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ವೈಭವವನ್ನು ಹಲವಾರು ವಿದೇಶಿಯರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿದೇಶಿ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಇಟೆಲಿಯ ನಿಕೊಲೊ- ಡಿ- ಕೌಂಟಿ, ಪರ್ಷಿಯಾದ ಅಬ್ದುಲ್ ರಜಾಕ್, ಇಟೆಲಿಯ ಡೊಮಿಂಗೋ ಪಯಾಸ್ ವಿಜಯನಗರದ ದಸರೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಅಬ್ದುಲ್ ರಜಾಕ್ ಇಮ್ಮಡಿ ದೇವರಾಯನ ಸಾ.ಶ. 1443ರ ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರವಾಸಿ ಫರ್ನಾವೋ ನ್ಯೂನಿಜ್ ಮಹಾನವಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಡೊಮಿಂಗೋ ಪಯಾಸ್ ಸಾ.ಶ. 1520ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ದಸರಾ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ಹಂಪಿಯ ವಿಜಯದಶಮಿ ದಿಬ್ಬದಲ್ಲಿ ದಿನವೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಅವನ್ನು ರಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದವರು ಹೇಗೆ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದು ಮೈಸೂರಿನ ದಸರಾ ವಿಶ್ವಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಜಯನಗರದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯ ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗ. ಮೈಸೂರು ಅರಸರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಸಾ.ಶ. 1610ರಲ್ಲಿ 10 ದಿನಗಳ ದಸರಾ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು.
ಸಾ.ಶ. 1648ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ರಣಧೀರ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಸರಾ ವಿವರಣೆಯ ಪ್ರತಿ ಅಂಶವನ್ನು ಗೋವಿಂದವೈದ್ಯನು ತನ್ನ ‘ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ವಿಜಯ’ದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಪತನದ ಆನಂತರ ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ದಸರಾ ಉತ್ಸವವನ್ನು 1799ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30ದು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ವಿಜಯದಶಮಿ ಮೆರವಣಿಗೆ 1799ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಎಂಟರಂದು ನಡೆದಿತ್ತು. ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾ.ಶ. 1648ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಸರಾ ವೈಭವವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಗೋವಿಂದ ವೈದ್ಯನು ‘ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ವಿಜಯ’ದ 20, 21 ಮತ್ತು 22ನೆಯ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ನೋಡಬಹುದು: ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ- ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವದ ರಾಜಪರಂಪರೆ- ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಉದಯ- 1610, ಪ್ರಥಮ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ- ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ರಾಜದಸರಾ- 1799, ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ- ದಸರಾ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈಭವ ಪಡೆಯುವುದು- 19ನೇ ಶತಮಾನ, ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಮತ್ತು ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ- 1880, ದಸರಾ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನ- ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆ- 1947ರ ನಂತರ ಜನಪರ ರೂಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆ- 1970ರ ದಶಕ, ನಾಡಹಬ್ಬವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಆಶ್ರಯ- ಆಧುನಿಕ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಉದಯ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶವು ಮೈಸೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೈಸೂರು, ನಂತರ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದರು. ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಯೂ ಈ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಯಿತು.
ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ, ಒಡೆಯರು ಹಿಂದಿನ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಅನುಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ರಾಜಮನೆತನದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಹೊಸ ರೂಪ ನೀಡಿದರು.
ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್: ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರ್ (1888-1940), ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜ ಹತ್ತನೇ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಎರಡನೆಯ ಮಗ, ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ತಮ್ಮ. ಮೈಸೂರಿನ ಯುವರಾಜರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಿಗೆ ರಣಧೀರ ಕಂಠೀರವ ಎಂಬ ಬಿರುದೂ ಕೂಡ ಇತ್ತು.
ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ ಕಾಲದ ದಸರಾ: ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಕಾಲ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ವೈಭವಯುತ ವಾಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ರಾಜದರ್ಬಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹಾ ರಾಜರು ವಿಶೇಷ ರಾಜವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ರಾಜಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಗಣ್ಯರು, ಸಾಮಂತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ದರ್ಬಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ರಾಜನ ಆಡಳಿತಾ ತ್ಮಕ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂದರ್ಭ ವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಮೈಸೂರು ರಾಜಮನೆತನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವಾರ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಾನವಮಿ ಪರಂಪರೆ ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ಹಿನ್ನೆಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವ ದಲ್ಲಿದೆ.
ಕ್ರಿ.ಶ. 14ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 16ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವೈಭವದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜರು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾನವಮಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜದರ್ಬಾರ್, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಸೈನಿಕರ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಕುಸ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗಾಗಿ ಮಹಾನವಮಿ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರದೆ, ರಾಜ್ಯಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರಾಜವೈಭವ ವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಉತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು.
ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ ಅದರ ಅನೇಕ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹರಡಿದವು. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.
ಸಾ.ಶ. 1610 - ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಆರಂಭ: ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವರ್ಷ ಸಾ.ಶ. 1610. ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಪ್ರಥಮರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಅಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ವೈಭವದಿಂದ ನಡೆಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ದಾಖಲಿತ ಆರಂಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸ ಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಈ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯು ಮುಂದಿನ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಯಿತು. ರಾಜ ಒಡೆರ್ಯ ಪ್ರಥಮರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾನವಮಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದು ವರಿಸುವುದು. ಹೀಗಾಗಿ 1610ರ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯು ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಗಿದೆ.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ: 17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯೂ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜರು ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರಾಜವಸ್ತ್ರ ಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜದರ್ಬಾರ್, ದೇವರ ಪೂಜೆ, ಮೆರವಣಿಗೆ, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ದಸರಾದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ರಾಜಮನೆತನದ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಗೌರವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿತ್ತು.
ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಸಾಮಂತರು, ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಗಣ್ಯರು ಶ್ರೀರಂಗ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ದಸರಾ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಸಮಾರಂಭವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.
1799ರ ನಂತರ ದಸರಾ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರೂಪ ಪಡೆಯುವುದು: 1799ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಮರಣದ ನಂತರ ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶವನ್ನು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವೂ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಮೈಸೂರಿನತ್ತ ಬದಲಾಗಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯೂ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈಭವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು, ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯತೊಡಗಿದವು. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ರಾಜ ಪರಂಪರೆಯ ದಸರಾ ಕ್ರಮೇಣ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ರಾಜವೈಭವದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು. ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆಯ ಪರಂಪರೆ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು.
ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ದಸರಾ
ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಒಡೆಯರ್ ರಾಜಮನೆತನದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಚರಣೆಗಳು ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ವೈಭವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಕಟ್ಟಡವು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಅರಮನೆ ನಾಶವಾದ ನಂತರ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಅರಮನೆಯ ಭವ್ಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ದರ್ಬಾರ್ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ರಾಜಮನೆತನದ ಪರಂಪರೆಗಳು ದಸರಾದೊಂದಿಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡವು. ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ದೀಪಾಲಂಕಾರ ಮಾಡುವ ಪರಂಪರೆ ನಂತರ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಯಿತು.
ದಸರಾ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಆರಂಭ: ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕ್ರಮೇಣ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಹೊರ ಬಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. 1880ರಲ್ಲಿ ದಸರಾ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಉದ್ದೇಶ ಜನರಿಗೆ ವಿವಿಧ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವು ದಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ದಸರಾ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನವು ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತು.
ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಕಾಲ: ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಕಾಲವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಯುಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆಡಳಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವು ಶಿಕ್ಷಣ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ನೀರಾವರಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಈ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪರಿಣಾಮ ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ಮೇಲೂ ಬೀರಿತು. ದಸರಾ ಕೇವಲ ಅರಮನೆ ಯೊಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿರದೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕ್ರೀಡೆ, ಕುಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು.
ದಸರಾ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆ: ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕಲೆಗೆ ನೀಡಿದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯು ತ್ತಿದ್ದವು. ಅರಮನೆಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರು ದಸರಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಉತ್ಸವವಾಗದೆ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು.
ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲದ ದಸರಾ: ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ತನ್ನ ಆಂತರಿಕ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಟ್ಟದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಒಡೆಯರ್ ರಾಜಮನೆತನದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ವಿದೇಶಿ ಅತಿಥಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಗಣ್ಯರು ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಆಗಮಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕ್ರಮೇಣ ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಹೊರಗಿನವರ ಗಮನವನ್ನೂ ಸೆಳೆಯಿತು.
ದಸರಾ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ: ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆ ಎಂದರೆ ರಾಜಮನೆತನದ ಖಾಸಗಿ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವ ವಾಗಿ ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆ. ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ರಾಜ ಮನೆತನ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಸಾರ್ವ ಜನಿಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು. ಜಾನಪದ ಕಲಾವಿದರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಸಂಗೀತಗಾ ರರು, ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ದಸರಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ದಸರಾ ಮೈಸೂರು ಜನರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವವಾಯಿತು.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ದಸರಾ
1947ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ನಂತರ ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವೂ ಕ್ರಮೇಣ ಭಾರತೀಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು. ರಾಜಮನೆತನದ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವು ಅಂತ್ಯ ಗೊಂಡರೂ ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.
ಇದು ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಹಿಂದೆ ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಸರಾ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಜನರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ತನ್ನ ಹೊಸ ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.
ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ಪರಂಪರೆ: ಸಾ.ಶ. 1610ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆ ಇಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಹಲವು ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು, ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, 1799ರ ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವೈಭವ ಪಡೆದು, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲವನ್ನು ದಾಟಿ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಜನಪರ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ರೂಪು ಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಜೀವಂತ ಇತಿಹಾಸ: ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಇತಿಹಾಸವಲ್ಲ. ಅದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ಹಬ್ಬದ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ದಾಟಿ, ಆಧುನಿಕ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಪರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನ ಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಜೀವಂತ ಇತಿಹಾಸವಾಗಿದೆ.
ಇದು ಮೈಸೂರು ರಾಜರ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಮುಂದಿನ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ನವರಾತ್ರಿ ಉತ್ಸವ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ.