ಮಾಯಾ ಬಾಲಚಂದ್ರ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಪುರ
ಮಾನವನ ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ನದಿ. ಅದರ ಹರಿವು ಕಾಲ. ಅದರ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದು ಸ್ಮೃತಿಗಳು. ಆ ನದಿಯೊಳಗೆ ಕರಗಿ ಹೋಗುವುದು ಮರೆವು. ಈ ಎರಡರ ಮಧ್ಯೆ ಮಾನವನ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರ ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಬದುಕುತ್ತಿರುವೆವು ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುವುದು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನಾವು ಬದುಕುವುದು ಸ್ಮೃತಿಗಳ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ. ಒಂದು ವಾಸನೆ, ಒಂದು ಧ್ವನಿ, ಒಂದು ದೃಶ್ಯಇವು ಕ್ಷಣದ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸ್ಮೃತಿ ಕಾಲವನ್ನು ಅಳಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೆ ತರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದು ಕೆಲವು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮರೆವು ಎಂಬ ಮೌನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಅಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮರೆವು ಎಂದರೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಮರೆವು ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೌನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಶುದ್ಧೀಕರಣ.
ಅತಿಯಾದ ನೋವುಗಳನ್ನು, ಭಾರವಾದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು, ಮನಸ್ಸು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಒಳಗಿನ ಕಾಲಚಕ್ರ. ‘ಸ್ಮೃತಿ’ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯಾದರೆ, ‘ಮರೆವು’ ಬಿಡುವ ಶಕ್ತಿ. ಈ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳ ಸಮತೋಲನವೇ ಮನಸ್ಸಿನ ಆರೋಗ್ಯ.
ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ ಕಟ್ಟುತ್ತವೆ
ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ, ಸ್ಮೃತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಹೆಸರು, ನನ್ನ ಸಂಬಂಧಗಳು, ನನ್ನ ಅನುಭವಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ಮೃತಿಯೇ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ ಕಟ್ಟುತ್ತವೆ.
‘ನನಗೆ ಆಗಿದ್ದ ನೋವು’, ‘ನಾನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಅವಮಾನ’, ‘ನನ್ನ ಸಾಧನೆ’ ಎನ್ನುವ ಎಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ಮೃತಿ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನ ಪರಂಪರೆ ಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಸತ್ಯ ಇದೆ- “ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದಾಗ ಮಾತ್ರವೇ ಮನಸ್ಸು ಮೌನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ".
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: Maya Balachandra Column: ಯುದ್ಧವು ಮೊದಲ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ, ಕೊನೆಯ ಆಯ್ಕೆ
ಅಂದರೆ, ‘ಮರೆವು’ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಅಂತರಂಗದ ವಿಮುಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರೆವು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಮಾನವ ಜೀವನದ ದಿಕ್ಕು. ಸ್ಮೃತಿ ಇಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ.
ಹೀಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವನದ ಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ಮೃದು ವಾಗಿಸುವುದು. ನೋವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಅದು ಗಾಯವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು. ಅನುಭವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಅದು ಬಂಧನವಾಗದಂತೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮರೆವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಮರೆವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಭೂತಕಾಲದ ಭಾರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮರೆವು ಇಲ್ಲದೆ ಕ್ಷಮೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮರೆವು ಇಲ್ಲದೆ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾನವ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ಮೃತಿಗಳು ದೀಪಗಳಂತೆ. ಅವು ದಾರಿ ಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಸ್ಮೃತಿಗಳು ನೆರಳಿನಂತೆ, ಅವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತಲು ಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮರೆವು ಈ ನೆರಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗಿಸುವ ಬೆಳಕು.
ಹೊಸ ಒತ್ತಡದ ಸೃಷ್ಟಿ
ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮತೋಲನ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಮಿದುಳು ಮರೆತರೂ, ಹೊರಜಗತ್ತು ಮರೆಯಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿತ್ರಗಳು, ಬರಹಗಳು, ದಾಖಲೆಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು, ಡಿಜಿಟಲ್ ಜಗತ್ತು, ಡೇಟಾ ಸಂಗ್ರಹ ಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ನೆನಪು ಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮರೆವು ಎಂಬ ಮಾನವೀಯ ಅನುಭವವೇ ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮರೆತು ಮುಂದೆ ಸಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜಗತ್ತು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಮರೆಯಲೆತ್ನಿಸಿದರೂ, ಯಂತ್ರಗಳು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ನಾವು ಮರೆ ವೆಂಬ ವರವನ್ನು ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಹೆಚ್ಚು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ, ಯಾವುದನ್ನು ಮರೆತರೆ ಬದುಕು ಸುಂದರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಕೂಡ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಬದುಕು ಎಂದರೆ ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೇ? ಅಥವಾ ಮರೆವಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೆ? ಬಹುಶಃ ಬದುಕು ಎರಡರ ನಡುವಿನ ಮೌನ. ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ಮರೆವಿಲ್ಲದೆ ಹಗುರತೆ ಇಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಅರಿಯುವ ಸತ್ಯ ಇದೇ, ನಾವು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡದ್ದು ನಮ್ಮ ಕಥೆ. ನಾವು ಮರೆತು ಬಿಟ್ಟದ್ದು ನಮ್ಮ ಶಾಂತಿ. ಸ್ಮೃತಿ ಕಾಲವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮರೆವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡರ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನವೇ, ಮಾನವ ಜೀವನದ ಮೌನ ಜ್ಞಾನ.
ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮರೆವು ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ;
ಮಾನವನ ಮನಸ್ಸು ನೆನಪುಗಳ ಮನೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಮನಸ್ಸು ಮರೆವಿನ ದಾರಿಯೂ ಹೌದು. ಒಂದು ಕಡೆ ಅದು ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾ, ಅನುಭವದ ಸೌಧವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ, ಅದೇ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗಿಸುತ್ತಾ, ಸೌಧವು ಕುಸಿಯದಂತೆ, ಪುನರ್ ನವೀಕರಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ಮಾನವನ ಅಂತರಂಗದ ಬದುಕು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಕೇವಲ ಮಾನಸಿಕವಲ್ಲ. ಅದು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಗಂಭೀರ ತಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅನುಭವವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರುತನ್ನು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಗುರುತುಗಳೇ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು. ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸೇರಿ ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಸೇರಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ, ‘ನಾವು ಯಾರು?’ ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದಲೇ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ‘ನಾನು’ ನಿಜವೇ? ಅಥವಾ ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರ್ಮಿತಿಯೇ? ಧ್ಯಾನಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು, ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬಹುಪಾಲು ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಒಟ್ಟು ರೂಪ. ನನ್ನ ಹೆಸರು, ನನ್ನ ಇತಿಹಾಸ, ನನ್ನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿವೆ. ಈ ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣ ಕ್ಷಣದ ನೆನಪುಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಇಟ್ಟರೆ, ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮರೆವಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಹಂಕಾರದ ಸಡಿಲಿಕೆ
ಮರೆವು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ನೆನಪು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಂತಲ್ಲ. ಅದು ಅಹಂಕಾರದ ಸಡಿಲಿಕೆ. ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಬಿಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಕಟ್ಟಡ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಇದನ್ನೇ ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಧ್ಯಾನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಅಲೆಗಳನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಈ ಅಲೆಗಳು ಸ್ಮೃತಿಗಳೇ.
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಮೃತಿ ಒಂದು ಅಲೆ. ಈ ಅಲೆಗಳು ಶಾಂತವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಮೌನ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮೌನದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮರೆವು ಒಂದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಅದು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವು ದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಮನಸ್ಸು ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಬಿಡಲು ಕಲಿತಾಗ, ಅಂತರಂಗ ಹಗುರಗೊಳ್ಳು ತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರೆವನ್ನೇ ಗುರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ಗುರುಗಳ ಉಪದೇಶ, ಅನುಭವದ ಪಾಠ, ಬದುಕಿನ ಅರಿವು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ, ಉಳಿಯಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು ಮೂಲ ಆಶಯವು ಸಹ.
ಹೀಗಾಗಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಸೂಚಿಸುವ ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ “ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಯಾಗಬೇಡಿ". ಈ ಸಮತೋಲನವೇ ಯೋಗದ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ. ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದುಕೊಂಡಾಗ ಸ್ಮೃತಿ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಅನುಭವವಾಗಿ ನೋಡಿ ದಾಗ ಸ್ಮೃತಿ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮರೆವು ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮರೆವು ಎಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ, ಅದು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ದೂರ ವಾಗುವುದು ಮಾತ್ರ.
ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ, ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಅವಮಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಅದು ಅವನನ್ನು ನೋಯಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮರೆವು ನಡೆದಿದೆ. ಅನುಭವ ಉಳಿದಿದೆ, ನೋವು ಕರಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಮರೆವು ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿಪಕ್ವತೆಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸಾಕ್ಷೀಭಾವ’ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ.
ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಲೆಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನೋಡುವಾಗ, ಸ್ಮೃತಿಗಳು ನಿಧಾನ ವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅವು ಬರುತ್ತವೆ, ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸು ಅವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮರೆವು ಸಹಜವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಬಲವಂತದ ಮರೆವು ಅಲ್ಲ, ಮೌನವಾಗಿ ಕರಗುವ ಮರೆವು.
ಮರೆವು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ವಿಮುಕ್ತಿ
ಆಧುನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಏನೆಂದರೆ, ನಾವು ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ಬಿಡಲು ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನೋವುಗಳು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯು ತ್ತವೆ. ಅಹಂಕಾರಗಳು ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಭಾರವಾಗು ತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಂದೇಶ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತದೆ- “ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಬೇಡಿ, ಅವುಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಿರಿ". ಸ್ಮೃತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಇತಿಹಾಸ.
ಮರೆವು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ವಿಮುಕ್ತಿ. ಈ ಎರಡರ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನವೇ ಜ್ಞಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೌನ ಹೇಳುವುದು ಇದನ್ನೇ- “ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುವ ಮೌನ ದಲ್ಲಿ, ಮರೆವನ್ನೂ ಮೀರಿ ಉಳಿಯುವ ಚೇತನದಲ್ಲಿ, ಮಾನವನು ತನ್ನ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ". ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮರೆವೂ ಇಲ್ಲ. ಉಳಿಯುವುದು ಕೇವಲ ಜಾಗೃತಿ ಮಾತ್ರ. ಮರೆವು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ನೆನಪು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಲ್ಲ, ಅದು conditioning (ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುವುದು).
ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸ ದಿದ್ದರೆ, ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾರ reprocessing ನಡೆದಿದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞತೆ. ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು, ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತಾಗ, ಅವು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಅವು ಅಲೆಗಳಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದು, ಧಾವಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಇದನ್ನು ’ non-reactive awareness ’ ಎಂದು ಕರೆದರೆ, ಉಪನಿಷತ್ತು ಇದನ್ನು ‘ಸಾಕ್ಷೀಭಾವ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಕ್ಷೀ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಮರೆವು ಅತ್ಯಂತ ನೈಜವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಲ್ಲದೆ, ತಂತಾನೇ ಆಗುವ, ಕರಗುವ ಮರೆವು. ಅಂದರೆ ಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಅದರ ಭಾರ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಭವ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಂಧನ ಉಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಂಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೋ ವಿಜ್ಞಾನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರೆ, ಉಪನಿಷತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೀರುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಸ್ಮೃತಿ ಮನಸ್ಸಿನ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾದರೆ, ಮರೆವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸಲು ಸಹಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿ ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇದೆ, ಅದೇ ಜಾಗೃತಿ. ಆ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವ ಅತಿಥಿಗಳಷ್ಟೇ. ಅರಿವಿಗೆ ಬಾರದಂತೆ ಮರೆವು ನಡೆದಿರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಮೌನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಅರಿಯುವ ಸತ್ಯವೆಂದರೆ- ‘ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲ, ಮರೆವಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು.
ಅವುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಚೇತನವೇ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ‘ಅಸ್ತಿತ್ವ’. ‘ಸ್ಮೃತಿ’ ನಮ್ಮ ಅವಿರತ ಕಾರ್ಯೋನ್ಮುಖತೆ. ‘ಮರೆವು’ ನಮ್ಮ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಎಚ್ಚರದ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ನಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪ. ಹಾಗಾಗಿ, ಬದುಕೆಂದರೆ ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಮೌನವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣ. ಬದುಕೆಂದರೆ ನಾವು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಕ್ಷಣಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನಾವು ಮರೆತು ಮುಂದೆ ನಡೆದ ಕ್ಷಣಗಳೂ ಕೂಡ..