Mohan Vishwa Column: ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಪಾರ ಜಾಲ

ವೀಕೆಂಡ್‌ ವಿತ್‌ ಮೋಹನ್

ಜಾಗತೀಕರಣವು ಕೇವಲ ‌21ನೇ ಶತಮಾನದ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ, ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಭಾರತವು ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಇಂದು ವಿಮಾನ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸಮುದ್ರ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಜಾಲಗಳು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು ನಾಗರಿಕತೆಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಮಾರ್ಗ ಗಳ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಸರಕುಗಳ ವಿನಿಮಯ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳ ವಿನಿಮಯವೂ ನಡೆಯಿತು.

ಜಾಗತಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ಕ್ರಿ.ಶ. ಮೊದಲನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ದಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಎಂದು ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ‘ಆಂಗಸ್ ಮ್ಯಾಡಿಸನ್’ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನ ಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ವ್ಯಾಪಾರ ಜಾಲ ಗಳೂ ಆಗಿದ್ದವು. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್, ದಕ್ಷಿಣ ದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ, ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನ ಭಾರತವನ್ನು ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತ್ತು.

ಚೀನಾದಿಂದ ಯುರೋಪ್‌ವರೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗವು ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಮಾರ್ಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವೂ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ - ತಕ್ಷಶಿಲೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ ವಿನಿಮಯದ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: Mohan Vishwa Column: ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯ ಆರ್ಥಿಕತೆ

ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಇದೇ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಚೀನಾ, ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹರಡಿದರು. ಹೀಗಾಗಿ ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗವು ಕೇವಲ ವ್ಯಾಪಾರದ ದಾರಿಯಾಗಿರದೆ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಭಾರತದ ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿ ಭೂಮಾರ್ಗಗಳಿಗಿಂತ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿತ್ತು, ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರ ಜಾಲವು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೇಬಿಯಾ, ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿತು.

ಕೇರಳದ ಮುಜಿರಿಸ್ ಬಂದರು ಈ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ರೋಮನ್ ಹಡಗುಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಮುಜಿರಿಸ್‌ಗೆ ಬಂದು ಕಾಳುಮೆಣಸು, ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಆನೆದಂತ, ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.

ರೋಮನ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಪ್ಲಿನಿ, ‘ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ರೋಮ್‌ನ ಚಿನ್ನ ಖಾಲಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ದೂರಿದ್ದನು. ಕೇರಳ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ರೋಮನ್ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಈ ವ್ಯಾಪಾರದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಭಾರತದ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರದ ಇತಿಹಾಸವು ಮತ್ತಷ್ಟೂ ಪುರಾತನವಾದದ್ದು, ಗುಜರಾತಿನ ಲೋಥಲ್ ಬಂದರು, ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಮಾರು 4500 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಈ ಬಂದರು ಮೆಸೊ ಪೊಟೇಮಿಯಾ ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು.

ಇಂದಿಗೂ ‘ಲೋಥಲ್’ನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಶೇಷಗಳು ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಚೋಳ ರಾಜಮನೆತನ ದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೊಸ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿತು.

‘ರಾಜರಾಜ ಚೋಳ’ ಮತ್ತು ‘ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ’ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದಿನ ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಮಲೇಷ್ಯಾ, ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಗಾಪುರ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಮಸಾಲೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳು, ಬಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಹಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಈ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬಂದ ಆದಾ ಯವನ್ನು ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸ ಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಾಸೋ ದ್ಯಮ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಹಂಪಿ ನಗರವು ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.

ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಾದ ಡೊಮಿಂಗೋ ಪಾಯ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫರ್ನಾಮ್ ನೂನಿಸ್ ಅವರ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಂಪಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರ, ಮುತ್ತು, ರೇಷ್ಮೆ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸುತ್ತ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಆ ಕಾಲದ ದೇವಾಲಯ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪ್ರತೀಕ ವಾಗಿದ್ದವು.

ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಸಾವಿರಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಿಂದ ಬಂದು ಹಂಪಿಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಾರತದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತ ನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿದವು. ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ ಬಾಲಿ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಗಳು ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ಅಂಕೋರ್ ವಾಟ್, ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಜ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಅನೇಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ಪ್ರಭಾವವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಹರಡಿತ್ತು.

ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಸೋಮನಾಥ, ಜಗನ್ನಾಥ, ಬೃಹದೀಶ್ವರ ಮತ್ತು ಹಂಪಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಕೇಂದ್ರ ಗಳಾಗಿರದೆ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿ ರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪತ್ತು ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು.

ಆದರೆ, 15ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಬದಲಾಗ ತೊಡಗಿತು. ಯುರೋಪಿಯನ್ ಶಕ್ತಿಗಳ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಭಾರತದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಜಾಲಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತ ನೀಡಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇ.30ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಹೊಂದಿದ್ದ ಭಾರತ, 1947ರ ವೇಳೆಗೆ ಕೇವಲ ಶೇ.3ರಿಂದ 4ರವರೆಗೆ ಕುಸಿಯಿತು. ಸ್ಥಳೀಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ದುರ್ಬಲವಾದವು,

ಬಂದರುಗಳು ತಮ್ಮ ಮಹತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಂಡವು ಮತ್ತು ಭಾರತವು ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳ ಪೂರೈಕೆದಾರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಯಿತು. ಇರಾನ್, ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ಇಸ್ರೇಲ್ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ‘ಹೊರ್ಮೊಜ್ ಜಲಸಂಧಿ’ಯ ಪ್ರಾಮು ಖ್ಯತೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು.

ಹೊರ್ಮೊಜ್ ಜಲಸಂಧಿಯ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಪೂರೈಕೆಯಾಗು ತ್ತಿತ್ತು, ಇರಾನ್ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಲಸಂಧಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹತೋಟಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಪರಿಣಾಮ ನೂರಾರು ಹಡಗುಗಳು ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕಾಯಿತು. ಜಾಗತಿಕ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ವ್ಯತ್ಯಯವಾಯಿತು.

ಜಗತ್ತಿನ ದೊಡ್ಡಣ್ಣ ಅಮೆರಿಕ ಕೂಡ ಹೊರ್ಮೊಜ್ ಜಲಸಂಧಿ ದಿಗ್ಬಂಧನದಿಂದ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಮತ್ತು ಡೀಸೆಲ್ ಪೂರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೇಲಿನ ಹಿಡಿತ ಕೇವಲ ಆಧುನಿಕ ಯುಗಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕೂಡ ಯಾವಾಗಲೂ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಪಾರ ಜಾಲಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮತ್ತು ಸಂಘರ್ಷಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು, ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಪರ್ವತ ಕಣಿವೆಗಳು ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಹನಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸುವುದು ಅನೇಕ ರಾಜರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಸಂಪತ್ತು, ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮತ್ತು ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಡುವೆಯೂ ವ್ಯಾಪಾರವು ವಿವಿಧ ನಾಗರಿಕತೆಗಳನ್ನು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಅದ್ಭುತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತ್ತು.

ಜಗತ್ತಿನ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಸಾವಿರಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ಮತ್ತೊಂದು ಖಂಡದ ಗ್ರಾಹಕರ ಕೈ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಕೇವಲ ವಸ್ತುಗಳ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಧರ್ಮ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಿ ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸಿತ್ತು.

ಇಂದು ಭಾರತ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತ - ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ-ಯುರೋಪ್ ಕಾರಿಡಾರ್ (IMEC), ಬ್ರಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಇಂಡೋ - ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಹಕಾರಗಳು ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಾಗಿವೆ.

ಇತಿಹಾಸದ ಪಾಠ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತವೆ. ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಾಗರ ಮಾರ್ಗದವರೆಗೆ ಭಾರತದ ಪಯಣವು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದೇಶವೇ ಜಗತ್ತಿನ ಇತಿಹಾಸ ವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ.