K V Chandramouli Column: ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಪರಂಪರೆ: ನಾವೇನು ಮಾಡೋಣ?

ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ

- ಕೆ.ವಿ ಚಂದ್ರಮೌಳಿ

ವಿಶ್ವವಾಣಿಯ ಜುಲೈ 15ರ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘ಶಂಕರ-ಮಧ್ವ: ಯಾರು ಪರಮಸತ್ಯದ ವಾರಸುದಾರರು?’ ಎಂಬ ಟಿ.ಎನ್.ವಾಸುದೇವ ಮೂರ್ತಿ ಅವರ ಲೇಖನವು ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ , ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಮತ್ತು ಕಾಲೋಚಿತ ವಿಷಯವೊಂದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ತಂದಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ವೈಚಾರಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಬೇಕು, ಅವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿಂದನೆ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂಬ ಲೇಖಕರ ಕೇಂದ್ರ ಸಂದೇಶವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ವಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ, ಈ ಲೇಖನದ ಕೆಲವು ನಿರ್ಣಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿಖರತೆ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂದರ್ಭ, ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಚರ್ಚಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಆಳವಾದ ಅರಿವನ್ನು ಅಗತ್ಯ ಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಶಂಕರರು, ರಾಮಾನುಜರು, ಮಧ್ವರು, ನಾಗಾರ್ಜುನರು, ಬಸವಣ್ಣ, ಹರಿಭದ್ರಸೂರಿ, ಕುಮಾರಿಲ ಭಟ್ಟರು ಮೊದಲಾದ ಮಹಾನ್ ದಾರ್ಶನಿಕರನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ, ಅವರ ತಾತ್ವಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಮಾನದಂಡದಿಂದ ಅಳೆಯದೆ, ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಪರಂಪರೆಯ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸ ಬೇಕು.

ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ

ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅದು ಸಂವಾದ, ವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿವಾದಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು ಹೊರತು ಏಕರೂಪತೆಯಿಂದಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯ, ಸಾಂಖ್ಯ, ಯೋಗ, ವೈಶೇಷಿಕ, ಪೂರ್ವಮೀಮಾಂಸಾ, ಉತ್ತರಮೀಮಾಂಸೆ, ಬೌದ್ಧ, ಜೈನ, ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪರಂಪರೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿ ಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವು ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: K V Chandramouli Column: ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಕೆ.ವೆಂಕಟಗಿರಿ ಗೌಡ

ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಹತ್ವದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ನ್ಯಾಯಸೂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಭಾಷ್ಯಗಳು ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ವಾದ, ಜಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಿತಂಡ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾದದ ಉದ್ದೇಶ ಎದುರಾಳಿ ಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಲ್ಲ; ಸತ್ಯಾನ್ವೇಷಣೆ (Truth- seeking). ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದ ಮೂಲ ವಿಧಾನವೇ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ- ಉತ್ತರಪಕ್ಷ- ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ವಾದವನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತ ವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಿ (ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ), ನಂತರ ಅದಕ್ಕೆ ತಾರ್ಕಿಕ ಉತ್ತರ ನೀಡಿ (ಉತ್ತರಪಕ್ಷ), ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು (ಸಿದ್ಧಾಂತ) ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು. ಈ ವಿಧಾನವು ಇಂದಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಪಕ್ವ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಂವಾದ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನುಡಿ ಹೀಗಿದೆ: ವಾದೇ ವಾದೇ ಜಾಯತೇ ತತ್ತ್ವಬೋಧಃ. ಅಂದರೆ, ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕ ಚರ್ಚೆಯಿಂದಲೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆದಿ ಶಂಕರಾ ಚಾರ್ಯರು, ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು, ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು, ಉದಯನಾಚಾರ್ಯರು, ನಾಗಾರ್ಜು ನರು, ಹರಿಭದ್ರಸೂರಿ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾನ್ ದಾರ್ಶನಿಕರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಚೆಗಿಟ್ಟು ವಿಚಾರ ಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ವೈಯಕ್ತಿಕ ದ್ವೇಷದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ವೈಚಾರಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಪ್ರತೀಕಗಳಾ ದವು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಶಂಕರರು, ರಾಮಾನುಜರು ಮತ್ತು ಮಧ್ವರು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಲ್ಲ, ಪರಮಸತ್ಯವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಮಹಾನ್ ಚಿಂತಕರು. ಅವರ ನಡುವಿನ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವು ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಮೃದ್ಧ ಗೊಳಿಸಿದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಇಂದಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಮಾನದಂಡದಿಂದ ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಸಮಂಜಸವಲ್ಲ.

ಶಂಕರ- ಮಧ್ವರ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ

ಲೇಖಕರು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ- ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಅದ್ವೈತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸತ್ಯಾಂಶವಿದೆ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ, ಅವರ ವಾದದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ದ್ವೈತದ ತಾತ್ವಿಕ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಆದಿಶಂಕರರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನವಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಆದಿಶಂಕರರೂ ಬೌದ್ಧರನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಗೌತಮ ಬುದ್ಧನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತ ದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಲವು ಬೌದ್ಧ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಸಂವಾದದ ಮೂಲ ಸ್ವಭಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ವಿಚಾರ. ಅವಹೇಳನವಲ್ಲ, ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ದ್ವೇಷವಲ್ಲ, ತಾರ್ಕಿಕತೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಸುಕಾಗುತ್ತಿರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆತಂಕಕಾರಿ.

15ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಣಿಮಂಜರಿಯಂತಹ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಟು ಭಾಷೆಯನ್ನು ಇಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಮಾನದಂಡದಿಂದ ಅಳೆಯುವುದು ಸುಲಭ. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸಕಾರನ ದೃಷ್ಟಿ ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಂಥವೂ ತನ್ನ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಯೊಳಗೆ ಅರ್ಥೈಸಲ್ಪಡಬೇಕು.

ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವರ ವಿರುದ್ಧ ಕಟು ಟೀಕೆಗಳಿದ್ದವು. ವೈಷ್ಣವ ಸಾಹಿತ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಶೈವರ ವಿರುದ್ಧ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿದ್ದವು. ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆ ಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಬಲ ವಾದಗಳಿದ್ದವು. ಇವುಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಬಳಸುವುದು ಆ ಗ್ರಂಥಗಳ ಉದ್ದೇಶವೂ ಅಲ್ಲ, ಇತಿಹಾಸದ ನ್ಯಾಯವೂ ಅಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ಮಹಾನ್ ದಾರ್ಶನಿಕರ ನಂತರ ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ವಿವಿಧ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಬುದ್ಧನ ನಂತರ ಮಹಾಯಾನ, ಹೀನಯಾನ, ವಜ್ರಯಾನ ಬೆಳೆಯಿತು. ಶಂಕರರ ನಂತರ ಅನೇಕ ಅದ್ವೈತ ಉಪಪಂಥಗಳು ಬೆಳೆಯುವಂತೆಯೇ, ಮಧ್ವರ ನಂತರ ಜಯತೀರ್ಥ, ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥ, ವಾದಿರಾಜ ಮುಂತಾದವರು ದ್ವೈತವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಯಾವುದೇ ನಂತರದ ಕೃತಿಯನ್ನು ಆಚಾರ್ಯರ ಅಂತಿಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಮೊದಲು ಅದರ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕಾಲಘಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸ ಬೇಕು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ಪಠ್ಯವಿಮರ್ಶೆ (Textual Criticism) ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಶ್ನೆ

ವಿವೇಕ ಚೂಡಾಮಣಿ, ಸೌಂದರ್ಯ ಲಹರಿ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಸ್ತೋತ್ರಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಕುರಿತು ಪಂಡಿತ ರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ. ಕೆಲವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಆದಿಶಂಕರರ ಕೃತಿಗಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಅಥವಾ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳು ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಒಮ್ಮತ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸತ್ಯ ವೆಂದಲ್ಲದೆ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಷಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸ. ಇದನ್ನೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಲೇಖಕರು ವ್ಯಾಟಿಕನ್ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆ ಕಾಲಾನುಸಾರ ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆ ನಡೆಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಅಗತ್ಯ. ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಎಂದರೆ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅದರ ಸರಿಯಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸು ವುದು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಇಂದು ಅನೇಕ ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡು ತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಾಕ್ಯವೂ ಇಂದಿನ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನದ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಉಳಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನ್ವಯವನ್ನು ಕಾಲಾನುಸಾರ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು.

ಪರಮಸತ್ಯ ಯಾರೊಬ್ಬರ ಸ್ವತ್ತಲ್ಲ

ಲೇಖನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಾಸದೀಯ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಲೇಖಕರು ಋಷಿಯ ವಿನಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣ. ಋಗ್ವೇದ ‘ಏಕಂ ಸದ್ವಿಪ್ರಾ ಬಹುಧಾ ವದಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತು ‘ನೇತಿ, ನೇತಿ’ ಅನ್ನುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಪರಮಸತ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಅದ್ವೈತ, ದ್ವೈತ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿಭಿನ್ನ ತಾತ್ವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು. ಅವುಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯೇ ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವೈವಿಧ್ಯ.

ಇಂದು ನಮಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದು ಹದಿನೈದನೇ ಶತಮಾನದ ವಾಗ್ವಾದಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಗೊಳಿಸುವುದಲ್ಲ; ಆಚಾರ್ಯರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ಒಬ್ಬ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮಹತ್ವ ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ನಮಗೆ ಕಲಿಸುವುದು ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ‘ವಿಮೃಶ್ಯೆ ತದಶೇಷೇಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ ನಂತರ ನಿರ್ಧರಿಸು. ಈ ವಿಚಾರಶೀಲತೆಯೇ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿ.

ಟಿ.ಎನ್.ವಾಸುದೇವ ಮೂರ್ತಿಯವರ ಲೇಖನವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿನಯದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಬಹುಮುಖ ಇತಿಹಾಸ, ಮೂಲಗ್ರಂಥಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಪಠ್ಯಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಶಂಕರರು, ರಾಮಾನುಜರು ಮತ್ತು ಮಧ್ವರು ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಬದುಕಿದವರಲ್ಲ. ಸತ್ಯ ವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಅರಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಮಹಾನ್ ಚಿಂತಕರು. ಅವರ ನಡುವಿನ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವು ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯ ವೈಭವದ ಸಂಕೇತವೇ ಹೊರತು, ಸಾಮಾಜಿಕ ದ್ವೇಷದ ಮೂಲವಲ್ಲ.

ಇಂದು ನಮಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದು ಆಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವಾದಿಸುವುದಲ್ಲ, ಅವರಂತೆ ಚಿಂತಿಸು ವುದು. ಅವರ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ, ತಾರ್ಕಿಕತೆ, ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ, ಸತ್ಯಾನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿನಯ ವನ್ನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ನಿಜವಾದ ಗೌರವ. ಪರಮಸತ್ಯದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ವಿನಯವೇ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ. ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಶಾಶ್ವತ ಮೌಲ್ಯ. ಇದೇ ಆದಿ ಶಂಕರರಿಗೂ, ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರಿಗೂ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಸಮಗ್ರ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗೌರವವಾಗಿದೆ.